નવલખો મહેલ : ઘૂમલી , પોરબંદર .

ડુંગરની ગોદમાં અડીખમ છે 11મી સદીનું સ્થાપત્ય, 'નવલખા મહેલ'નો રોચક ઇતિહાસ:

પોરબંદર: એક સમયમાં ઘૂમલી એ પોરબંદરની રાજધાની ગણાતી ઘૂમલીમાં પેશવા શાસકોએ નવલખા મહેલનું 11મી સદીમાં 9 લાખનાં ખર્ચૈ નિર્માણ કર્યું હતું. જેથી આ મહલનું નામ નવલખી પડ્યું. કલાનું અદભુત સર્જન આ મહેલમાં કરવામાં આવ્યું છે. વર્ષો પછી પણ આ નવલખા મહેલ અડીખમ જોવા મળી રહ્યો છે જો કે તેનું જતન કરવામાં જવાબદાર તંત્ર નિષ્ફળ રહ્યું છે. આ ઐતિહાસિક વારસો જળવાઈ રહે તો આવનારી પેઢી માટે પણ આ મહેલ ગરીમાપૂર્ણ બની રહેશે. બરડાડુંગરની ટોચ ઉપરથી આ નવલખા મંદિરની નયનરમ્ય તસ્વીર કેદ કરવામાં આવી છે.

ગુજરાતની ઐતિહાસિક વિરાસત સમો પોરબંદરના ઘૂમલીમાં આવેલો નવલખો મહેલ ભવ્ય ઇતિહાસ ધરાવે છે. જેઠવા મંદિરોનો સૌથી સમૃધ્ધ અને મહાન નમૂનો એ ધૂમલીનું નવલખા મંદિર હતું. ગુજરાતભરમાં સૌથી વિશાળ જગતી ધરાવતું આ મંદિર 100-150 ફૂટના પ્લેટફોર્મ ઉપર ઉભું છે. આ વિશાળ જગતી ઉપર ચડવા માટેના પગથિયા પાસે બે વિશાળ સ્તંભો છે.પ્રદક્ષિણા પથયુક્ત ગર્ભગૃહ અને આગળ બે થી ત્રણ મજલાનો મુખ્ય મંડપ છે અને તેમાં પ્રવેશવા માટે ત્રણે બાજું શૃંગાર ચોકીઓ છે તથા મંડપનો મુખ્ય ચોક અષ્ટકોણ છે તથા દરેક સ્તંભ કલાત્મક રીતે કોતરેલો છે. જેમાં કીચકશિલ્પો પણ અપાર વૈવિધ્ય ધરાવે છે. નાનું ચોરસ ગર્ભગૃહ તેની આજુબાજુની ત્રણ દિશામાંથી પડતી ૩ બારીઓવાળો પ્રદક્ષિણાપથ ધરાવે છે. સામાન્ય મંદિરો કરતા અલગ આ મંદિરની આ એક આગવી વિશિષ્ટતા છે.

આ અંગે પણ ચર્ચાઓ ચાલે છે. એક માન્યતા એવી છે કે 'અતિ મૂલ્યવાન' એવા અર્થમાં 'નવલખો' પ્રયોજાયેલ છે તો વળી કોઇ એવું કહે છે કે આ નવલખાના સર્જન માટે નવ લાખ રૂપિયાનો જે તે સમયે ખર્ચ થયો હતો.

સામાન્ય રીતે મંદિરની જેટલી ઉંચાઇ હોય તેનાથી અડધુ શિખર હોય પરંતુ આ નવલખામાં હવે શિખર દોઢ ફુટ જેટલું નીચુ રહી ગયું છે. એટલું જ નહીં, પરંતુ નવલખામાં દસમી સદીના જૂના પથ્થરોની સાથે અત્યારે એકવીસમી સદીના ખાણમાંથી ખોદી કાઢવામાં આવેલા પથ્થરોનું મિક્સિંગ કરવામાં આવ્યું છે. જેથી જૂના અને નવા પથ્થરોનો મેળ ક્યાંય બેસતો નથી. આટલું ઓછું હોય તેમ અમૂક મૂર્તિઓ અને કોતરણીઓ જર્જરીત અને ખંડિત હાલતમાં નવલખાની દિવાલોમાં જડી દેવામાં આવેલી છે.

ગુજરાતની ઐતિહાસિક વિરાસત ધરાવતો પોરબંદરના ઘૂમલીમાં આવેલો નવલખો મહેલ ભવ્ય ઇતિહાસ ધરાવે છે. જેઠવા મંદિરોનો સૌથી સમૃધ્ધ અને મહાન નમૂનો એ ધૂમલીનું નવલખા મંદિર હતું. ગુજરાતભરમાં સૌથી વિશાળ જગતી ધરાવતું આ મંદિર 100-150 ફૂટના પ્લેટફોર્મ ઉપર ઉભું છે. આ વિશાળ જગતી ઉપર ચડવા માટેના પગથિયા પાસે બે વિશાળ સ્તંભો છે.પ્રદક્ષિણા પથયુક્ત ગર્ભગૃહ અને આગળ બે થી ત્રણ મજલાનો મુખ્ય મંડપ છે અને તેમાં પ્રવેશવા માટે ત્રણે બાજું શૃંગાર ચોકીઓ છે તથા મંડપનો મુખ્ય ચોક અષ્ટકોણ છે તથા દરેક સ્તંભ કલાત્મક રીતે કોતરેલો છે. જેમાં કીચકશિલ્પો પણ અપાર વૈવિધ્ય ધરાવે છે.

નાનું ચોરસ ગર્ભગૃહ તેની આજુબાજુની ત્રણ દિશામાંથી પડતી ૩ બારીઓવાળો પ્રદક્ષિણાપથ ધરાવે છે. સામાન્ય મંદિરો કરતા અલગ આ મંદિરની આ એક આગવી વિશિષ્ટતા છે.એક સમયમાં ઘૂમલી એ પોરબંદરની રાજધાની ગણાતી ઘૂમલીમાં પેશવા શાસકોએ નવલખા મહેલનું 11/12મી સદીમાં 9 લાખનાં ખર્ચૈ નિર્માણ કર્યું હતું. જેથી આ મહલનું નામ નવલખી પડ્યું. કલાનું અદભુત સર્જન આ મહેલમાં કરવામાં આવ્યું છે. વર્ષો પછી પણ આ નવલખા મહેલ અડીખમ જોવા મળી રહ્યો છે જો કે તેનું જતન કરવામાં જવાબદાર તંત્ર નિષ્ફળ રહ્યું છે.સામાન્ય રીતે મંદિરની જેટલી ઉંચાઇ હોય તેનાથી અડધુ શિખર હોય પરંતુ આ નવલખામાં હવે શિખર દોઢ ફુટ જેટલું નીચુ રહી ગયું છે. એટલું જ નહીં, પરંતુ નવલખામાં દસમી સદીના જૂના પથ્થરોની સાથે અત્યારે એકવીસમી સદીના ખાણમાંથી ખોદી કાઢવામાં આવેલા પથ્થરોનું મિક્સિંગ કરવામાં આવ્યું છે. જેથી જૂના અને નવા પથ્થરોનો મેળ ક્યાંય બેસતો નથી. આટલું ઓછું હોય તેમ અમૂક મૂર્તિઓ અને કોતરણીઓ જર્જરીત અને ખંડિત હાલતમાં નવલખાની દિવાલોમાં જડી દેવામાં આવેલી છે.

તાજેતરમાં જ રાજ્યસરકાર દ્વારા રાજ્યની જુદી-જુદી 16 જેટલી ઐતિહાસિક ઈમારતોને ખાનગી કંપનીઆેને દત્તક આપીને તેને વિકસાવવાની વાતો થઈ રહી છે. જેમાં પોરબંદરથી 45 કિલોમીટર દૂર દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાના ઐતિહાસિક ઘૂમલી ગામે આવેલ નવલખા મહેલને પણ દત્તક લેવાનું જાહેર થયું છે. પરંતુ તેમાં ઘણું બધું સમારકામ બાકી છે.

બ૨ડા ડુંગ૨ની ગોદમાં આવેલ અને પૂકૃતિથી ભ૨પુ૨ ભાણવડએ ઐતિહાસીક નગરી હતી. ભાણવડના અસ્તિત્વ ૫હેલા જેઠવાઓની રાજધાની હતી.તેમનુ પાટનગ૨ એ હાલનુ ધુમલી શહે૨છે. તે હતુ ધુમલી એ જમાનાનુ ઐતિહાસીક શહે૨ હતુ ધીકતી કમાણી વાળુ ઈ.સ. ૧૪ સૈકામાં અને સૈંદર્યથી ભ૨પુ૨ પૂકૃતિનુ ખોળો ખુંદતુ મહાનગ૨ હતુ.

ઝવે૨ ચંદ મેધાણી અને બીજા નામી અનામી કવિ દ્વારા વર્ણવેલુ ધુમલી શહે૨ ૧૬ભ ગાઉ ના ધેરાવામાં આવેલુ સુંદ૨ અને ઐતિહાસિક ઈમા૨તો ધરાવતુ જેઠવાની રાજધાનીનુ શહે૨ હતુ .હાલમાં જયા ભાણવડછે,તે ભાણ જેઠવા જે ધુમલીના પૂતાપી રાજા હતા તેની વાડી હતી ,

ભાણ જેઠવાની વાડી એટલે અત્યા૨નુ ભાણવડ.

સ્થળની પૂસિઘ્ધિ માટે ઉ૫લબ્ધ સાહિત્ય : 

જેઠવા રાજાઓ ૫રાકૂમી અને શૌર્ય પ્રિય અને શિલ્‍પ પ્રિય રાજાઓ હતા. તેમના રાજયમાં અનેક ઐતિહાસિક ઈમા૨તો,ચારે બાજુના દ૨વાજા વાળો ગઢ, અનેક ઐતિહાસિક કુવાઓ અને ઋષિ મુનિઓના આશ્રમવાળી નગરી એટલે ધુમલી શહે૨. જેઠવાઓ જેવા ૫રાકૂમી હતા તેવાજ ન્યાય પ્રિય અને પૂજા વત્સલ રાજાઓ હતા. જેઠવા વંશના રાજા ભાણ જેઠવા વિશે લોકવાયકા છે,કે તે દ૨રોજ ગંગા જળથી સ્નાન ક૨તા. એક કાવડ પાણી ગંગાથી આવતુ. અને ૩૬૦ કાવડ વાળા કામ ક૨તા. તેની ૫વિત્રતા વિશે એક દુહો છે.

ભભતારા જે નાવણ તણુ, પાણી મુખ પીધું,

ત્યા કંચન સમ કિધુ, ભુંડુ કલેવ૨ ભાણનાભ.

ભાણ જેઠવાના નાવણના પાણીના એક છાંટાથી કોઢિયાઓના કોઢ મટી જતા જેની ઐતિહાસીક સાક્ષી પુરેછે. ભાણ જેઠવા સ્થા૫ત્યના ખૂબ શોખીન રાજાઓ હતા. તેણે અનેક ઈમા૨તો બંધાવી છે.જેની સાક્ષી પુ૨તા આજે ૫ણ ખંડે૨ ઉભા છે. શિલ્‍પ અને સ્થા૫ત્યનો સુંદ૨ નમુનો જોવો હોય, તો ધુમલી ફ૨તે એક આટો મા૨તા જણાઈ આવેછે.

નવલખો મહેલ જે આજે મૃતઃ પ્રાય હાલતમાં છે.તે એ જમાનાના ઐતિહાસિક રાજય મહેલ હતો. ફ૨તે નવ લાખ પુતળીઓથી શોભતો આ મહેલ અજોડ હતો. મહેલની અંદ૨ ૨જા-રાણી ઓને દર્શન ક૨વા માંટે સૂર્ય મંદિ૨ તથા માતાજીના મંદિરો ૫ણ કોતરેલા હતા. શિલ્‍પ અને સ્થા૫ત્યનો અદભુત નમુનો એટલે આ નવલખો મહેલ ગણાય.

વિકયા વાવ અને જેતા વાવ એ જમાનાના રાજાઓ પૂજાનુ કેટલુ ઘ્યાન રાખતા. તેનુ ઉદાહ૨ણ પુરૂ પાડે છે. આઠ બહેનો એક સાથે કુવાના તળિયા સુધી પાણી ભરીને ઉ૫૨ આવી જાય ,તો ૫ણ એક બીજાને મળી ન શકે, તેવી ૨ચના આ કુવામા ક૨વામા આવેલી હતી. પૂજાના હિત ખાત૨ જેઠવા રાજાઓ આવા કુવાઓ બંધાવતા.

👉 Source by whatsapp ( આ માહીતી વૉટ્સપ મા આવેલ છે કોઇપણ વાદ વિવાદ માટે બ્લોગ જવાબદાર રહેસે નહી )